وبلاگ هدهدی

مطلبی از همین وبلاگ

قدمت تنبک تا کجاست؟

شاید نوشتن درباره اثری که حدود  چهار سال از انتشارآن میگذرد  در نظر اول چندان مطلوب به نظر نیاید. اما اساس و پایه نقد در واقع محک زدن اثر است و سنجیدن عیب ها و حسن هایش. از آنجا که خیلی دیر موفق به مطالعه کتاب هزار سال وزن در موسیقی ایران شده ام  ,پس از بیان دیدگاهم به طرح سوالی خواهم پرداخت. کتاب هزار سال وزن در موسیقی ایران تالیف آقای رضا ترشیزی پزشک و تنبک نواز با سابقه مقیم امریکاست. در فصل پنجم کتاب نویسنده به جستجوی کلمه تنبک در ادوار گذشته پرداخته و پس از تحقیق و ملاقات با ذبیح الله صفا از ایاتکار زریران به عنوان قدیمی ترین نوشته ای که در آن نام تنبک اورده شده یاد کرده است و مینویسد: ... پس همه مردم بدرگاه ویشتاسب شاه- سپاهی آمدند – تومبک و شیپور بزدند و در ستخمک بانگ کردند ... و بالاخره به همت والای ایشان- پرده از این راز برداشته شد و معلوم شد که این ساز در حدود دو هزار سال پیش مورد استفاده موسیقی دانان بوده است... ایاتکار زریران یک منظومه بسیار زیبا سروده شده توسط زریر برادر ویشتاسب هخامنشی در قرن اول میلادی است1. نگارنده اشکالات نظریه فوق را متذکر میشوم: بر خلاف تصور آقای ترشیزی که ویشتاسب را از سلسله هخامنشی میدانند در شاهنامه آمده است که لهراسب از سلسله کیانیان دارای دو فرزند است به نامهای ویشتاسب و زریر .

دو فرزند بودش بسان دو ماه           سزاوار شاهی و تخت و کلاه

یکی نام گشتاسب دیگر زریر           که زیر آوریدی سر نره شیر 

در قسمتی از نسب نامه کیانیان نیز چنین آمده است :

از منوش- اوز زاده شد و از اوز- کی لهراسب که مشهورترین پسرانش ویشتاسب و زریر بودند2.

با عنایت به اینکه آقای ترشیزی معتقدند ویشتاسب هخامنشی است حیات او را به قرن اول میلادی نسبت میدهند در حالی که سلسله هخامنشی با حمله اسکندر مقدونی در حدود سالهای 330 ق.م  منقرض شده است .

... در اوستا به ویزه در گاتاها از گشتاسب یاد شده که پادشاه ناحیه خاوری ایران است و زرتشت در زمان وی به پیامبری مبعوث میشود... خاندان گشتاسب- از قبیل پسرانش اسفندیار و پشوتن و زریر نیز از پیروان و هوا خواهان پر حرارت زرتشت بودند...

نام این پادشاه در زبان پهلوی به شکل کی ویشتاسب

kai veshtaspa        و در فارسی به صورت کی گشتاسب در آمده است .

آقای ترشیزی در صفحه 27 کتاب خود متن زیبایی از کتاب پزوهشی در اساطیر ایران نوشته مهرداد بهار را مربوط به ایاتکار زریران آورده اند که:  سپس گشتاسب شاه به زریر برادر فرمان داد که بر فراز کوهسارها و کوه بلند آتش فرمان کردن . کشور آگاه کن و پیکها را آگاه کن که بجز آب و آتش بهرام را ستایش و حفظ کند – از ده ساله تا هشتاد ساله هیچ مرد به خانه خویش نپاید. ایدون کنید که دیگر ماه بر در گشتاسب شاه آید و اگر نیاید و آن ملازمان را با خویش نیاورد- انجا ( وی را ) بر دار فرمایم کردن – پس هر مردمی را ( که ) از پیک آگاهی آمد به    (هنگام) همسپاهی بر درگاه گشتاسب شاه آمد. تمبک برزنند و نای نوازند و گاودم بانگ کنند و بدان سپاهیان به راه افتادند.

به این ترتیب آیا همان طور که آقای ترشیزی نوشته اند این همان تنبکی است که ما امروزه از آن در موسیقی ایرانی استفاده میکنیم؟  ایشان حدس زده اند که تنبک امروزی نمیتواند خیلی متفاوت از آن تنبک باشد – ولی با آنکه اطلاعات موجود و مدارک باقی مانده از روزگاران قدیم در حدی نیست که بتواند سیمای راستین هنر موسیقی را در ادوار مختلف ترسیم کند و با توجه به اینکه زریر برادر ویشتاسب طبق نظر آقای ترشیزی سراینده ایاتکار زریران است و با عنایت به اینکه آنان چند قرن قبل از میلاد مسیح هم عصر زرتشت بوده اند آیا میتوانیم قدمت تنبک را چند قرن قبل از میلاد مسیح بدانیم ؟

کتابنامه:

1.        هزار سال وزن (ریتم) در موسیقی ایران – تحقیق رضا ترشیزی – تهران واحد موسیقی حوزه هنری – 1376 ص 25و 26

2.        تاریخ ده هزار ساله ایران (جلد اول) عبدالعظیم رضائی- تهران – اقبال 1379 ص 41

3.        همان . ص 56

این نوشته در فصلنامه موسیقی ماهور شماره 12 تابستان 1380 منتشر گردیده است.