قصد داشتم به بررسی سمفونی پنجم بتهوون بپردازم ولی از آنرو که موومان آغازین آن به فرم سونات است، لازم دیدم قبل از آن ابتدا نگاهی به چگونگی ساختار فرم سونات داشته باشیم : 

شمار حیرت آوری از آثار مهم موسیقی از دوره کلاسیک تا سده بیستم در قالب فرم سونات ( که گاه فرم سونات ـ آلگرو هم نامیده می شود) ساخته شده اند . اصطلاح فرم سونات به فرم یک موومان اشاره دارد و نباید با اصطلاح سونات که برای نامیدن کل یک اثر چند موومانی به کار می رود اشتباه شود. موومان تند آغازگر سمفونی ها ، سونات ها و کوارتت های زهی کلاسیک اغلب فرم سونات دارند .

یک مومان دارای فرم سونات از سه بخش اصلی تشکیل می شود :

۱ـ بخش ارائه تم ها که در آن تم ها نمایانده می شوند.
۲ـ بخش بسط و گسترش که تم ها را پرداختی نو می بخشد.
۳ـ بخش ارائه مجدد تم ها که دربردارانده بازگشت تم هاست.
اغلب پس از این سه بخش اصلی یک بخش پایانی به نام کودا ( واژه ایتالیایی به معنای دم ) می آید .

موومانی با فرم سونات می تواند با طرح زیر نمایانده شود:

ارائه تم ها _ exposition

ـ تم اول در تونالیته تونیک (تونالیته ی مبدا)
ـ قسمت پل ( انتقالی ) که شامل مدولاسون از تونالیته مبدا به تونالیته جدید است
ـ تم دوم در تونالیته جدید
ـ قسمت پایانی (closing section) بخش ارائه تم اول و دوم در تونالیته تم دوم

بسط و گسترش تم ها _ development

ـ پرداختی نو از تم ها و مدولاسیون به تونالیته های گوناگون

اراده مجدد تم ها _ recapitulation

ـ تم اول در تونالیته تونیک
ـ پل
ـ تم دوم در تونالیته تونیک
ـ قسمت پایانی در تونالیته تونیک

کودا _ coda

ـ در تونالیته تونیک

...............................................................................................................

ارائه تم ها

بخش ارائه تم ها برپا دارنده تقابل شدید میان تونالیته تونیک و تونالیته جدید است.تقابلی میان تم اول و تم دوم. این بخش با تم اول در تونالیته تونک آغاز می شود و به دنبال آن پل می آید که به تم دوم در تونالیته جدید راه می برد. مدولاسیون از تونالیته مبدا به تونالیته جدید احساسی از تنش هارمونیک و حرکت پیش رونده پدید می آورد . تم دوم اغلب از نظر حالت در تضاد با تم اول است. قسمت پایانی، بخش ارائه تم ها در تونالیته تم دوم است .

بسط و گسترش تم ها

بخش بسط و گسترش تم ها اغلب پر هیجان ترین بخش یک موومان با فرم سونات است. در این بخش شنونده شاید بر اثر گذر بی قرار موسیقی میان تونالیته های گوناگون از دست یابی به حس توازن محروم بماند . مدولاسیون های سریع این بخش بر حس تنش هارمونیک می افزایند.

در این بخش تم ها بسط و گسترش یافته یا پرداختی تازه می یابند. در این میان تم ها به تکه هایی کوچک تر یا موتیف شکسته می شوند. یک موتیف ممکن است معانی حسی گوناگون و یا متفاوتی بیابد. برای مثال تکه ای از یک تم کمیک می تواند از راه دگرگونی هایی در ملودی ، ریتم و هارمونی چنان پرداخت شود که کیفیتی حماسی یا رعب آور بیابد . تم ها می توانند با ایده های تازه بیامیزند یا بافت آنها دگرگون شود . تار و پود یک بافت پیچیده ی پلی فونیک می تواند با جا به جایی سریع یک موتیف میان سازهای گوناگون که هر یک به نوبت آن را می نوازند تنیده شود. تکاپوی هارمونیک و تماتیک در بخش بخش بسط و گسترش تنشی را پدید می آورد که نیازمند حل است.

ارائه مجدد تم ها

آغاز بخش اراده مجدد تم ها حل تنش پدید آمده در بخش بسط و گسترش را همراه دارد و این هنگامی است که دوباره تم اول را در تونالیته تونیک می شنویم. در ارائه مجدد تم ها ، تم اول ، پل ،تم دوم  و قسمت پایانی کم و بیش همان هایی هستند که در بخش ارائه تم ها شنیده شد با این تفاوت که در این بخش همه انها در تونالیته تونیک ارائه می شوند.پیش از این در بخش ارائه تم ها تضادی شدید بین تم اول و تم دوم به علت ارائه در تونالیته های متفاوت وجود داشت ولی در این قسمت این تنش از بین می رود.

کودا

احساس خاتمه به شکلی باز هم قوی تر با قرار گرفتن بخشی دیگر به دنبال بخش ارائه مجدد تم ها حاصل می شود. بخش کودا با تکرار تم ها و یا بسط بیشتر اما کوتاه و موجز از آنها موومان را جمع بندی می کند. کودا همواره در تونالیته تونیک به پیان می رسد.

ماندگاری فرم سونات در آثار موسیقی از توانایی این فرم برای بیان درام در موسیقی سرچشمه می گیرد. این فرم ، حرکت از وضعیتی پایدار به سوی تقابل ایده ها و سپس نهایت تنش و پس از آن بازگشت به وضعیت پایدار را در بر می گیرد.فرم سونات انعطافی استثنایی دارد و دگرگونی های بی شمار یافته است. این فرم را نباید قالبی خشک برای  شکل بخشیدن به تم ها دانست بلکه موومان هایی با فرم سونات ممکن است از لحاظ حالت ، مدت و نیز تعداد و شیوه پرداخت تم ها تفاوت هایی بنیادی با یکدیگر داشته باشند.