| تبليغات | X |
عکس از جواد بیژنی
**یک صدای زیبا می شنوم**
همنوازی سه بالابان
محلی قدیمی شور
حسین حمیدی
بالابان، ساز بادي چوبى دو زبانه به شكل استوانه و از خانوادة ناي و سُرنا. اين ساز را به اختلاف قسمى سرنا و كرنا و شبيه شيپور بزرگ1 ( لغتنامه... )، شبيه نىلبك با 6 سوراخ انگشتى و يك زبانة 11 سانتىمتري (شهميري، 22)، شبيه سرنا با يك زبانة پهن (ذكاء، شم 8)، همانند ساز باستانى نَرمه ناي و دوزبانه (منصوري، 61، 79)، همچنين سازي با 7 سوراخ انگشتى و يك سوراخ شستى و دو زبانه به درازاي 6 سانتىمتر ( ايرانيكا، )، III/569 يا با 8 سوراخ انگشتى و يك سوراخ شستى و زبانهدار (صدري افشار، 160؛ نيز نك: ملاح، 91) نوشتهاند.
اختلاف در اندازة تنه و شمار سوراخهاي بالابان و بىزبانه يا يك زبانه و دو زبانه بودن آن، اگر ناشى از اشتباه نويسندگان در شناخت بالابان نباشد، به تنوع ساخت و بزرگ و كوچك بودن اين ساز در حوزههاي جغرافيايى - فرهنگى گوناگون و شيوة ساختن آن به شكل نى يا سرنا مربوط مىشود (بلوكباشى، 225).
به طور كلى، ساختمان اين ساز از چند بخش تشكيل يافته است: نخست، تنة استوانهاي يا لولهاي شكل ساز كه آن را از چوبى سخت، مانند چوب توت، گردو ( ايرانيكا، همانجا)، شمشاد يا خيزران (ملاح، 92) به طول 30 تا 40 سانتىمتر و قطر 5/1 سانتىمتر مىسازند؛ دوم، زبانة ساز كه دو تيغه يا دو لبه و از نى است و از اين رو، به نى و قَميش (يا قاميش، لفظى تركى به معناي نى) شهرت دارد؛ سوم، پوكة فلزي استوانهاي شكل كوچكى كه يك سرش با خَرَك به زبانه و سر ديگرش به تنة ساز مىپيوندد (نك: همانجا).
پيشينه: بنابر اسناد و مدارك در دسترس، نوعى ساز بادي از خانوادة نى و سرنا دستكم از سدههاي نخستين دورة اسلامى در ايران شناخته شده بوده، و در ميان مردم بخشهايى از اين سرزمين به كار مىرفته است. زمخشري (د 538ق/1143م) يَراعه، يك نوع ساز بادي عربى را «نى، ناي، سرناي، ناينى، بلبان» معنا و معرفى مىكند (1/300). حدود 300 سال پس از او، عبدالقادر مراغى، موسيقىدان بزرگ ايرانى (د 838ق/1335م) در جامعالالحان در شرح «آلات ذوات النفخ» از «ناي بلبان» يا «نايچة بلبان» در ردة سازهاي بادي نيين نام مىبرد و در وصف آن مىنويسد: «آن را با سرنا نسبتى باشد در حكم و اِدمان سرنا بدان كنند و آن را آوازي باشد ليّن و حزين» (ص 208، نيز نك: مقاصد...، 135).
