یادبود استاد

پرویز مشکاتیان

در دانشگاه هنر اصفهان

پنجشنبه۱۴/۸/۸۸ ساعت ۷ دانشگاه هنر اصفهان

آقاي لطفي بقول مشکاتيان:

لطفي کن و بگذار پيامت

فريد دهدزي

آن زمان که مشکاتيان توسط سعيد امامي تهديد به قتل شد؛ کجا بوديد! احتمالاً بر روي درختان سانفراسيسکو اذان مي­گفتيد!

تو رعيت باش چو سلطان ني­اي

خود مرو چون مرد کشتيبان ني­اي

چون ني­اي کامل دکان تنها مگير

دست­خوش مي­باش تا گردي خمير

محمدرضا لطفي که از هنرمندي­هايش کتمان حقيقت و بطلان واقعيت است، در بيانيه­اي که از خارج يا داخل کشور (!) در سوگ مشکاتيان نگاشتند. در فرازي از کلام گوهربار خود خاطر نشان کردند: «متاسفانه پرويز با اين همه استعداد، خود را به ورطه خطرناکي سوق داد، تا جايي که به حرف هيچ يک از دوستان نزديکش گوش نمي­داد. هنگامي که شادروان ناصر فرهنگ­فر را خاک مي­کردند گفته بود «نوبت بعدي من خواهم بود».

جمله اوليه از نوع رهنمون­هاي فرزانه و فاضلانه است. گويي ديگر اساتيد همواره قرآن بسر، از بالا به پايين درخت در حال سرسره بازي کردن هستند!

اصلاً نگارنده در مقام وارد شدن به حريم شخصي - آن­چنان­که لطفي خواهان آن است - نيست. اما چه ورطه خطرناکي! آيا هنوز بر شما مجسم نشده است که هر فردي حريم شخصي خويش را دارد! هر فردي مختار به انتخاب نوع زيست و سيره خويش است! جناب لطفي چيزي به نام تنوع زيستي و تنوع الگوي زيستي بر شما معنايي دارد!

آن زيستي که مشکاتيان بر خود رقم زده بود، به هيچ فردي مناسبتي ندارد. زيستي پر از معنا که خود براي خود تعريف و اختيار کرده بود. هر نظري که بر وي متجلي مي­شد جلوگاه نکوتري بر وي ظاهر مي­شد «هر نظرم که بگرد جلوه رويش از نظر / بار دگر نکوترش بينم از آنچه ديده­ام». اما هيچ­گاه کسي به ادراک گنجاي ذهن و ضمير وي پي نبرد. مشکاتيان از سنخ اين دنيا نبود. از همه کس جدا بود، که پاک و همرنگ بقا بود. اين دنيا براي وي بسيار سبک و نازل بود. گفتار و گفتمانش جذاب و جدا از هر کلام خاص و عامي بود.

هنوز معنا و فرآيند مسئله وحي براي نگارنده مشخص نشده، اما کلامش رايحه وحي مي­داد. البته وحي­اي که به­زعم بامداد «وحي از خاک مي­رويد!». بنابراين کسي را ياراي درک و فهم رندانگي و قلندرانگي وي نبود. تنها استاد گرانمايه شفيعي کدکني بود که گفت:

تو روشنا سرود وطن بودي و چو آب

با خاک تيره روز هماغوشي­ات نبود

ميخانه­ها ز نعره تو مست مي­شدند

رندي حريف مستي و مي نوشي­ات نبود

***

لطفي، در فرازي از سخنان موجز و معجزشان چنين مي­فرمايند: «او ديگر رمق زندگي کردن در سختي­ها و بي مهري­ها را نداشت. باشد که جوانان اهل موسيقي ما که راهي اين حرفه مي شوند بدانند که هنرمندان زاييده رنج زمان هستند و بايد از دشواري هاي زيادي عبورکنند...»

جناب لطفي! مشکاتيان نه اهل گلايه از روزگار بود و نه اهل مداحي کردن. به جرأت پيشقراول مبارزه با رژيم ضد هنري جمهوري بود. شما کجا بوديد زماني که حمل ساز حرام، ساز حرام، موسيقي حرام، کنسرت حرام و ... بود. شما کجا بوديد که سازها را مانند آهنپاره به خارج از شهر به خرابه­ها مي­ريختند. کجا بوديد ببينيد که پس از کنسرت آستان جانان قصد جان مشکاتيان را کردند! کجا بوديد که تهديدها پس از انتشار مخفيانه بيداد همايون را ببينيد! آن زمان که مشکاتيان توسط سعيد امامي تهديد به قتل شد؛ کجا بوديد! احتمالاً بر روي درختان سانفراسيسکو اذان مي­گفتيد! با سابقه­اي که از شما سراغ داريم اگر بوديد حتما در دامن جمهوري و احمدي و هرندي و حسيني و کيهان مدح و ثنا مي­کرديد!

مشکاتيان زماني که متوجه بيراهگي بسياري از مسائل شد، دست از چاووشي­سازي و سرودساز شست. حتي از انتشار برخي از آثار انقلابي خود صرف­نظر کرد:‌ در خط مقدم، پشت و جلوي خط، سرود شهيد شهيد، جنگ جنگ تا پيروزي نساخت!

به جرأت مشکاتيان 16 سال در بلنداي موسيقي ايران خوش درخشيد و در بدترين شرايط مبارزه کرد. مشکاتيان بيداد و قاصدک و ... را مي­ساخت، لطفي با گروهي از روي خلوص يا جلوس يا چيزهاي ديگر، بر سر و سينه کوفته و لاف درويشي مي­زد. انصاف هم گوهري ناياب است.

مشکاتيان به­رغم درک شرايط حساس تاريخي و اجتماعي، اما انساني آرزومند و اميدمند بود. يکبار مشکاتيان نامه­اي براي شجريان نگاشت؛ نامه­اي که هيچ­گاه پست نشد. بر وي نگاشت که شما به گذشته مي­نگيريد و به آن فخر مي­ورزيد. حسن فرد در آن­چه نيست که در گذشته کرده است. بر کارهايي است که نکرده است. چشم به آينده بايدمان داشت ... (نقل به مضمون)

کسي که اين­چنين به زندگي نشسته بود، بقول بامداد: هرگز كسي چنين فجيع به كشتن خويش بر نخاست که من به زندگي نشسته­ام، دست به چنين کاري بزند.

جناب لطفي اصلاً مشکاتيان قابل قياس با فرهنگ­فر و غيره نيست. حتي قابل قياس با جناب­عالي هم نيست. وي هيچ­گاه موسيقي را کالا، مکتب­خانه را تجارت­خانه نکرد. هيچ­گاه داعيه اختيار رديف و روايت­هاي رنگارنگ از رديف نبود که فقط خود آن را دارد و ديگران بايد از وي تلمذ کنند. تأييديه­هاي واهي از دوامي، هرمزي، فروتن و ... در چنته داشت، اما آن را وسيله­اي براي کسب نام و نان نکرد. هيچ­گاه از القابي مانند استاد کامل براي دوامي و برومند بهره نجست. در ادامه هم ذيل آن استادم فرمودند و ... نمي­نگاشت (گويي فقط ايشان حق عنوان­گذاري استاد و حق شاگردي داشتند!). ايشان بر بلنداي درخت­هاي سانفرانسسيکو (نه آن شهر خيالي اسداله ميرزا!) نمي­رفتند و اگر هم مي­رفتند براي تعزيه، تقري و اذان ­نمي­رفتند. کسي را بنده و برده خويش نمي­کرد. هيچ­گاه لقب شاگرد بر شاگردانش، حتي عنوان شاگرد بر دوستانش ننهاد. نه تنها از شاگردانش مبلغي نمي­گرفت که مبلغ کلاس عمومي را به عنوان کلاسي خصوصي تمام نمي­کرد. اعضاي گروه عارفش حق هرگونه همکاري با ديگر گرو­ه­ها را داشتند. اجازه نفس کشيدن داشتند. اجازه آب خوردن... قراردادي در کار نبود که 80 – 90 درصد درآمد کنسرت براي سرپرست و تنها 10 درصد براي ديگر اعضا! نه تنها هيچ مبلغي را بر نداشت که از خود گذاشت و رفت. وارد حريم شخصي و خانوادگي کسي نمي­شد. دولت احمدي را بهترين دولت نمي­خواند. انرژي هسته­اي را حق مسلم و از افتخارات ملت نمي­دانست و ... حدشناس بود «و باتمام افق­های باز نسبت داشت»

آيا قابل قياس با فرهنگ­فر است که خويش را پيرو راه کسي چون وي بداند! آيا مشکاتيان کسي بود که سخني به اين واهي، آن هم بر سر قبر کسي چون فرهنگ­فر براند! شما اول بياييد فرهنگ­فر را تعريف کنيد. اصلاً چه بود! چه مي­کرد! چه مي­گفت! چيزي هم مي­گفت! «استاد کامل» حسن کسايي در يک بزم خصوصي درباره فرهنگ­فر گفت:‌ خدواندگار شعر، خداوندگار ريتم، خداوندگار خط و ... بود. شما بقيه اين بزم را ادامه دهيد: ديگر در چه زمينه­هاي خداوندگاري مي­کرد. بگوييد ما هم از اين عبادت نصيب باشد! آخر چقدر اسطوره­سازي و خداسازي!

خانواده فرهنگ­فر مي­رفتند در کنار آن لوح فشرده شاعر تمبک، ديگر آثار عمدتاً خصوصي وي را هم منتشر مي­کردند. مي­گويند:‌استاد ضربي­خواني بود! بزرگان موسيقي ايران اين ضربي­ها و ضربي­خواني­هاي فاخر را نشان دهند. تا دريچه تمدن بر جهان باز شود! مجموعه خصوصي­هاي فاخر با آقاي محمدرضا لطفي در نمک­آباد (!) گوياي همه چيز خواهد بود!

البته از لطفي انتظار مي­رفت: دوره تلمذي­هاي مشکاتيان خدمت وي را متواضعانه اعلام مي­کردند. دست مشکاتيان هم از دنيا کوتاه است. کسي هم نبود اعتراضي کند. لطفي بهتر بود چنين مي­گفت:

«ايشان پيش من آمدند گفتم پرويز جان پيش صفوت نرو. ديدم دستش براي سه تار خوب نيست. گفتم سه تار نزن. سه تار را نگه­دار براي اساتيد بزرگ­تر برو سنتور بزن. همين شد که پرويز سنتور را ياد گرفت»!

البته لطفي خاضعانه لطفي کردند و چنين سخني نگفتند. سخني گفتند که بايد در تاريخ موسيقي ما مانند ديگر اقوال آسماني ايشان حک شود. گفتند:‌ «نفر بعدي که بر روش نوازندگي و سازندگي او (مشکاتيان) تأثير زيادي گذاشت، ناصرخان فرهنگ فر بود که به پرويز ريتم­هاي لنگ­دار و شکسته را ياد داد و او توانست از اين ضرب­هاي شکسته ناصر کمال استفاده را بکند. اين تاثيرها، تازگي فوق العاده يي به کار مشکاتيان داد.» (البته در اين نگاشته نقش استاد لطفي کتمان شده. قطعاً ايشان يکي از استادان مبرز فرهنگ­فر بوده­اند!)

اين سخن از ناحيه کسي ترواش مي­کند که در پايان همايش يک نفره موسيقي سنتي ... در جشنواره فجر گفتند: يک نوازنده تمبک زماني نوازنده خوب تمبک مي­شود که سنتور را خوب بتواند بنوازند. چون تمبک با دو دست نواخته مي­شود و سنتور هم با دو دست و دو مضراب (نقل به مضمون). پيشتر هم گفته بودند که يک تمبک­نواز بايد خواننده خوبي هم باشد.

نتيجه منطقي اين سخنان اين مي­شود که اولاً فرهنگ­فر آواز را خوب مي­دانست. سنتور را هم خوب مي­زد؛ تا جايي­که ريتم­هاي لنگ­دار را همو به مشکاتيان آموخت. نتيجه اين مي­شود که يک نوازنده ساز ملوديک بايد از يک نوازنده تمبک ريتم­هاي لنگ را بياموزد. بعلت تقارن همکاري مشکاتيان با فرهنگ­فر و از سويي لطفي با قوي حلم شايد استاد هم از قوي­حلم نکات بيشماري را آموختند!

براي تخريب و تضعيف ديگران راه­هاي بيشماري است. اما بدترين راه اين است که در زير دريايي عميق، پايه­هاي دست­ساز را ويران کني. به گمان اين­که عالم ساخته شده در بالاي آن پايه­ها ويران شود. غافل از اين­که عالم خويش را ويران کرده­اي. اين چه آفت توهمي است که در موسيقي­دانان راه­يافته که براي رسيدن به مقصود از هر ابزاري بهره­ ميگيرند. هر ابزاري (حتي غير اخلاقي) را بر خويش فرض دانسته­اند! از زبان مولوي بايد گفت:

اي فرعون تا ناموسي مکن

تو شغالي طاووسي مکن

فرهنگ­فر چگونه ريتم­هاي لنگ­دار را به مشکاتيان مي­آموخت! در اينجا لازم است که خاطره­اي را از شاهدان ماجرايي شرح دهم. کنسرت گروه اساتيد به همراهي مرحوم فرهنگ­فر بود؛ مرحوم فرهنگ­فر در يک ريتم ساده به همراهي جليل شهناز، وامي­ماند. تا جايي­که چندين بار مرحوم فرهنگ­فر از استوديو به علامت قهر خارج شدند. اصلاً نگارنده در مقام واگويي اين سخنان نبود. اما وقتي اسطوره­سازي و اسطوره­پرستي مي­شود، نمي­توان سکوت کرد. مرحوم فرهنگ­فر به سختي با شهناز و گروه اساتيد همراهي ­کرد. تاجايي که ايشان به يکي از خوانندگان گفته بود که به آقاي شهناز بگوييد بنده را اذيت نکنند و ... .

***

يکي از نوازندگان اسطوره­اي تار، در يک سخنراني که از روي يادمان مشکاتيان، در دانشگاهي معروف، سخناني ايراد کردند که مانند سازشان اسطوره­اي بود! ايشان سخن ساز کرد و گفت:‌ متأسفانه مشکاتيان خود زني کرد. حالا نوبت من است! ايشان در يک نهاد آکادميک با حضور صدها دانشجو چنان اختيار از کف داده بود که ... بگذريم.

اين چه بلايي بر سر موسيقي ما افتاده است که مرگ و زندگي فردي را تفسير و پس از آن الگوي زيستي خود مي­کنيم.

چه کسي مشکاتيان و جناب­عالي را در يک کفه ترازو قرار داده که شما را به چنين برابرنهادي دعوت کرده است. مشکاتيان مشکاتيان بود. سير و سلوکي بايد تا بدان مقام رسيد. 

در تو نمرودي است در آتش در مرو

رفت خواهي اول ابراهيم شو

چون نه‌ای سباح و نه دریایی

در میفکن خویش از خودراییی

در مشکاتيان هزار راز و رمز خفته وجود داشت که کمتر کسي را ياراي درک آن بود. در همايش ديگري نوازنده کمانچه گروه عارف که خود را ذوب شده ولايت مي­داند. با گروهش آثار متأخر و سبک مشکاتيان را اجرا کرد. آيا همه آثار مشکاتيان متعالي مانند نوا، بيداد و ... بود! خير اثر ضعيف هم داشت که پيروان ولايت بجاي تبيعت از اين آثار، بجاست به آثار مُثبت و مثبت وي عنايت داشته باشند. از سايه­بيني ابلهانه­تر که زيستي را بر مشکاتيان متصور شويم و آن را نمودار زيستي خويش سازيم.

مرغ بر بالا و زیر آن سایه‌اش

می‌دود بر خاک پران مرغ‌وش

ابلهی صیاد آن سایه شود

می‌دود چندانکه بی‌مایه شود

کدامین چشمه می خواند سرود سبز بودن* را؟                                                                       

        در صحاری شب سرد                                                                                                    
بر  کاروانیانی به سوگ نشسته                                                           
 
      با چشمانی خیره به راه                                                                                           
در انتظار  مردی از تبار کاوه آهنگر                                                                             
آری کدامین چشمه  را می شنا سی                                              
با یاس هایی  نه برای کباب قناری                                                                                 
که  به یاد آوری  هنوز می توان بود . نیکوتر از همیشه                                                                                       
کدامین چشمه می خواند سرود سبز بودن* را؟  

کیوان ساکت

باز هم با در گذشت یکی از بزرگان عرصه هنر،تعریفها و تمجید ها در مورد خصوصیات شخصی و هنری او بالا میگیرد.با این که ممکن است به «مرده پرستی» متهم شوم و از این بابت مورد عتاب قرار گیرم  که چرا در زمان حیات مشکاتیان به تعریف از او نپرداختم ،باز هم دلم آرام نمی گیرد و به خاطر اعتقاد راسخ به اینکه تنها راه شاد کردن روح یک متوفی ذکر خوبی ها  ونکات مثبت وجود اوست.به ستایش از هنر مشکاتیان می پردازم از خصوصیات اخلاقی  وفردی مرحوم  مشکاتیان اطلاعی ندارم .

انشاالله ایشان واجد جمیع صفات و خلقیات مثبت و سازنده بوده اند وافرادی که با ایشان تماس نزدیک داشته اند این مسئله را تایید خواهند نمود.آشنایی من با ایشان فقط از راه شنیدن آثار هنری ایشان وحضور در بعضی کنسرت های او و  نواختن بعضی ار آثار ایشان با ساز سنتور بوده است.به عنوان یکی از عوام الناس که آشنایی مختصری با مقوله موسیقی ایران دارد و گاهی اوقات به این مقوله می اندیشد مسائلی در خصوص فعالیت هنری مرحوم مشکاتیان به ذهنم می رسد که شاید ذکر آنها خالی از لطف نباشد .

مرحوم پرویز مشکاتیان در طول دوران حیات خود فعالیت های متنوعی را در زمینه موسیقی اصیل ایرانی انجام داد،از جمله نواختن سازهای سنتور و سه تار ،نوشتن کتابهای آموزش برای ساز،آهنگسازی و تنظیم گروه ،ارایه آاثار هنری متعدد به صورت کاست و... برگزاری کنسرت های متعدد ، آموزش هنرجویان و... از نظر اینجانب دو نکته برجسته در فعالیت هنری مشکاتیان وجود دارد که باعث تمایز عمده بین او  و سایر همکارانش میشود:اول اینکه مشکاتیان نوازنده ای چیره دست و مسلط با سبک منحصر به فرد خود بود و مضرابهای خاصی را می نواخت که ویژه خود او بود.شیوه سهل وممتنع سنتور نوازی او به گونه ای بود که در عین حال بر خورداری از تکنیک بسیار بالا  و نواختن مضراب های پیچیده و دشوار که برای شنوندگان حرفه ای جالب بودند ،افراد معمولی را نیز به گونه ای جذب می کرد که به قول معروف عارف و عامی از شنیدن صدای ساز او لذت وافر می بردند و مسحور تکنیک و احساس عمیق او می شدند.نوازندگانی که آثار او را اجرا کرده باشند می دانند که او در چهار مضراب ها و قطعات ضربی خود چه مضرابهای دشوار را با تسلط تمام و به نرمی به گونه ای اجرا می کرد که شنونده را مجذوب خود می ساخت به عبارتی می توان گفت نوآوری های خاص او در نواختن ساز سنتور ،شیوه سنتور نوازی را به میزان قابل توجهی ارتقا داده است.دوم اینکه مشکاتیان در خلق کردن و پروردن نغمات خصوصا در قطعات ریتمیک فاقد کلام مثل مقدمه ها ،قطعات ضربی و چهار مضرابها واقعا بی همتا بود .

او چنان ملودی های معمول ونغمه های گوشه های مختلف را به کار می گرفت و آنها را می پروراند که آهنگهای بسیار محکم و قوی می ساخت وگاهی اوقات با ریتمهای غیر معمول به گونه ای می آمیخت که آثار بدیع و زیبایی خلق می شد که برای همیشه در عرصه موسیقی اصیل ایران جاودانه خواهند ماند . البته این مطلب بدین معنی نیست که تصانیف و قطعات با کلام ساخته او اهمیت کمتری داشته باشند و تصانیفی را مانند تصنیف «در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی»خلق کرده که از هر نظر جز آثار بی بدیل موسیقی ایران بوده و خواهند بود.در مجموع تصور می کنم با در گذشت پرویز مشکاتیان موسیقی اصیل ایران یکی از با سلیقه ترین آهنگسازان تاریخ خود را از دست داد و این ضایعه ایست که هرگز جبران نخواهد شد.

او به حق «شاعر نغمه ها» بود.نغمه ها را به زیبای می سرود و با دمیدن دم مسیحایی خود آنها را جاودانه و نامیرا می نمود با خلق چنین آثاری ،او خود جاودانه شده و نام نیکوی او برای همیشه در آسمان موسیقی ایران همچون ستاره ای خواهد درخشید.                                                            

                                                                روحش شاد

                                                                                دکتر احمد شهیدزاده ماهانی

حیرت بر یک ارزوی از دست رفته

مسیح افقه

در گذشت نا بهنگام استاد پرویز مشکاتیان واقعیت جامعه شناسی دردناکی را بازگو کرد که آن را بیش از پنج دهه قبل، استاد علی نقی وزیری ؤهنوز نیاموخته ایم  که یک چنین سرمایه هایی یا جبران نمی شوند یا برای جبران آنها زمان زیادی بایستی صرف شود.

پرویز مشکاتیان یکی از اثرگذارترین چهره های موسیقی ما خصوصا در زمینه سنتور و در ادامهء آن نغمه سازی است. آمیزه های رنگ و رخسار ذوق او و در ادامه، درگذشتش، هر دو شاید یک رخداد موجب حیرت باشند.

شاید هنوز خیلی باور ندارند که در بسیاری موارد هنرمند راستین در واکنش و حدود نکته سنجی از جامعه خود فراتر است. گاها به این واقعیت بدیهی چنان سطحی نگاه کرده ایم که در بعضی موارد تصور بر این است که هنرمند می تواند به جای صحنه آرائی به هر کسوتی اشتغال ورزد. اما باید دانست که که نگاهداری آن نیازمند دقت نظر، و پرورش و انگیزه سازی خلاقیتش، نیازمند اندیشه ای ژرف است.

هنگامی که در سال 1365 برای اولین بار نوازندگی استاد مشکاتیان را شنیدم، متوجه شدم که او نگاهی دیگر بر ساز سنتور دارد. کتاب بیست قطعه او به اعتقاد صاحب این قلم از مهتمرین آثار اوست. دراین کتاب قطعات با ظرافت ودقت قابل توجهی نگاشته شده اند، از این جمله است، بسیاری از قطعات او در عموم کنسرتها و بسیاری از آثار ضبط شده ایشان.

 بسیاری را دیده ایم که سعی براین داشته و دارند که همانند مشکاتیان بنوازند، که شاید این خود دلیلی برتوسعه تفکراوست. مشکاتیان با خضوع فراوان در مقدمه کتاب، از استادان، ابولحسن صبا و فرامرز پایور، به دلیل نبوغ بی بدیلشان تجلیل کرده است، اما او نیز به نوبه خود اثری را به ادبیات سنتور هدیه کرده است که هنوز با وجود گذشت بیش از دو دهه، بی شک طراوت و تازگی اولیهء خود را حفظ کرده است.

نگارنده قصد ترویج فرهنگ مرده پرستی را ندارد، اما باید اذعان کرد که در طی این سی سال اخیر چنانچه شایسته  وبایسته بود از هنرمندانمان نگاهداری نکرده ایم.

علاوه بر این، بایستی خاطر نشان کرد که که رشته ارتباط ما با هنرمندان تنها در اجراهای زنده ونهایتا ضبط  آثارشان خلاصه نمی شود، بلکه نیازمند تعاملی جدی تر است. شاید یکی از مشکلات اساسی در اینجاست که، با وجود بیش از هفت دهه از آموزشهای دانشگاهی، ما، حتی بر روی چگونگی درک و دریافت آنها، یک پژوهش کاربردی نداشته ایم. در عوض به جای همه کارهایی که می توانستیم و نکرده ایم ، لاجرم هر زمان از کسالت یکی از این سرمایه های فرهنگیمان مطلع شده ایم، سریعا با هجمه ای مطبوعاتی و انحصاری به سویشان شتافته ایم، غافل از اینکه شاید خود ما نیز در سوق دادنشان به سمت اضمحلال، فراموشی و بیماری، کم و بیش سهیم بوده ایم.

در سالهای اخیر، قبل از درگذشت استاد مشکاتیان، سه مورد از چنین مرگهای نابهنگام در حوزه موسیقی اتفاق افتاده است. شاید بتوان گفت که سالهای گذشته، سالهایی بوده است که موسیقی بیش از هر هنر دیگری مورد بی مهری قرار گرفته است. پرویز مشکاتیان در یکی از نوشته های خود به درستی به این موضوع اشاره کرده است، او اعتقاد داشت که رشته اتصال نسل ما در پیکره ء فرهنگ، نیاز اساسیِِ فرزندان این مملکت است. تشخیص این درد به طور قطع یکی از دردهای او بود که در تشریح آن یکی از شیواترین متون را نگاشته است. در حقیقت او بیان کرده است که از چه رنج می برد یا حداقل یکی از آنها را مطرح کرده است.

شاید ما با گذشت سالها چنان دچار روزمرگی شده ایم که نهایتا فراموشان شده است که درد جامعه موسیقی ما چیست و دیگر هیچ؟!.

اینگونه است که در طی سالها باید شاهد از بین رفتن چهره های مطرح موسیقی یکی پس از دیگری باشیم. چنین به نظر می رسد که شرایط محیطی ما قصد ندارد وقت و فراغ بال بیشتری به هنرورانش بدهد تا بتوانند تمامی تجربه ها و اندیشه های خود را چنان که باید ثبت کنند. این در حقیقت همان رشته اتصالی است که مشکاتیان پیش از این بدان اشاره کرده بود.

اما ما در خوشبینانه ترین نگاه با بی تفاوتی، انگیزه هایشان را سرکوب می کنیم و آنها را به سوی مرگی تدریجی سوق می دهیم وزمانی هم که خبر می یابیم که به دیار دیگری پرواز کرده اند، با حیرت می پرسیم چرا؟!، و کمی آه و افسوس را چاشنی آن می کنیم.

فقدان پرویز مشکاتیان از دیرباز در عرصه نوازندگی ساز سنتورازمواردی است که  به این ساز لطمات فراوانی زده است. شاید  برخی آثار او در سالهای آتی بطور کامل قابل درک باشد. فقدان خلاقیتهای بدیع او در آثار موسیقی کلامی که بی شک، جزئ موفق ترین آثار سه دهه اخیر بوده است از این پس جامعه فرهنگی کشور ما را با یک قلت ملودیک مواجه خواهد ساخت. ظرفیتهای آثار گروه نوازی او نیز که جزئ شگردهای خاص اوست، همچنین ضربات جبران ناپذیری خواهند خورد که برای جبران آنها جز امید به آینده راه دیگری ندارد.

شاید براستی بتوان گفت که جامعه  فرهنگی کشور امروز هنرمندی را از دست داده است که در تمامی ظرفیتهای یاد شده یکی از درخشان ترین کارنامه های هنری و فرهنگی را دارا بوده است. اگر بر این باور باشیم که هنرمندان مایملک ملی- فرهنگی یک ملت هستند، پربیراه نیست که بگوییم مرگ و فقدانشان حاکی از بربادرفتن یک سرمایه ملی است.

 در ادامه این بحث شاید لازم باشد، تاکید کرد  که در هر دوره،  مرگ نابهنگام هنرمندان  سبب مخدوش شدن بخش مهمی از فرهنگ  یک جامعه می شود و باید اذعان داشت که ذوق و قریحه و نبوغ در حوزه هنر مقوله ای نیست تا به سادگی قابل دستیابی و دسترسی باشد.

باید دانست برای رساندن یک هنرمند به عرصه ظهور به نحو موجه ای، جامعه می بایستی هزینه های زیادی را از نظر زمانی و اقتصادی و  اجتماعی و دیگر ملزومات  متقبل گردد.

این مقوله فرد فردِ ما را به نوعی  ملزم  می سازد تا در راستای ایجاد محیط انگیزش خلاقیت برای هنرمندانمان تلاش کنیم، قبل از اینکه فرصتها را از دست بدهیم و اینگونه در فقدانشان خلع سلاح شویم.

باقی بقایتان 

روح و نامش تا ابد گرامی.

مسیح افقه 15/7/88

با تشکر از استاد ساکت و مسیح افقه عزیز برای ارسال این مطلب به سیاه مشق

تصنیف ن د ا

ساخته فراز

از اینجا دانلود کنید

درود به تمام دوستان

من قرار از این به بعد روموسیقی متن فیلمها کار کنم ..

اینم اولین کار به سلیقه خودم ..

اگر درخواستی داشتید بفرماید تا اطاعت امر کنم

لذت ببرید .

از اینجا دانلود کنید

اینجا چه آمد بر سر آن سرو آزاد

فرید دهدزی

خبر کوتاه بود و اثر جانکاه. آن­چنان جانکاه که نه چشم را قدرت گریستن، نه دست را یارای همراهی چشم. مات و مبهوت بر گوشه­ای نشسته و خسته؛ [] در کنار ده­ها شهید سبز، ندا و منادی [] سبز دیگری را به سوگ نشسته­ایم. گواین­که این سوگ از لونی دیگر بود. پرویز مشکاتیان حافظ و حافظه زمانه، خالق آوا و نواهای حماسی و عارفانه ما درگذشت. به راستی مشکاتیان حافظ زمان بود. گرچه حضور حافظ و مولوی در هر عصری، ممکن نیست، اما مشکاتیان را باید از تبار حافظان، مولویان و عطاران دانست. بدا به حالا ما که میراثمان میراث­دار سنت عطاران و قلندارنی چون عطار، حافظ و مشکاتیان نیست. خوشا به حال عطار که مجمعی از نوا و آواهای عارفانه را پیش خویش گرد آورده است.

باور نمی­توان کرد که مشکاتیان را که سال­ها بر تاریخ بی سو و چراغ ما، نور و روشنی ­تابانید، حال خود در انزوا و تاریکی، بی سو و چراغ شود و رخت مرگ بپوشد. در سوگ بزرگانی چون مشکاتیان قاعدتاً باید گفت، وی نمرده است: آن­چنان کرد و از آن افزون که گفت / او بخفت و بخت و اقبالش نخفت. اما با تأثر باید گفت که باید فاتحتی بر میراث معنوی کسی چون مشکاتیان خواند. چون میراث ما را توان حمل چنین بار امانتی را نیست که نیست. گویا ما را باید پاسدار و پاسبان شریعت و ولایت باشد. از سویی دیگر بدلیی هم برای مشکاتیان نتوان یافت. تاریخ سی ساله را باید تاریخ امتناع و انقطاع بارش، زایش و آفرینش­گری نامید. فعلاً سخن از حیات و ممات وجودی خودماست، تا بعد را چه پیش آید. مولوی گوید: از هزارن تن یکی زین صوفی­اند / باقیان در دولت او میزیند. باید به مولوی گفت که حتی امکان زیست در دولت بزرگان هم بر ما هموار نیست. از زبان بامداد باید گفت:

نه دود از کومه­ای برخواست از ده

نه چوپانی به صحرا دم به نی داد

نه گل روید نه زنبور پر زد

نه چوپان بیابان دم به نی داد

یا حافظ:

گوی توفیق کرامت در میان افکنده­اند

کس به میدان در نمی­آید سواران را چه شد

آب حیوان تیره­گون شد خضر فرخ پی کجاست

خون چکید از شاخ گل باد بهاران را چه شد

زهره­سازی خوش نمی­سازد مگر عودش بسوخت

کس ندارد ذوق مستی می­گساران را چه شد

صد هزاران گل شکفت و بانگی مرغی برنخواست ...

مرگ مشکاتیان تنها سوگواری بر مشکاتیان نبوده و نیست که اعلام مرگ وجودی و هستی تاریخیت و هویت ما است. سرنوشت نگون­بختانه­ای است که گریبان هر کسی که سر در عالم معنا دارد را خواهد گرفت. آتشی است که خانه و کاشانه همه ما را خواهد سوزاند: «آتشی بود در این خانه که کاشانه بسوخت». هر چقدر دردمندتر مرگی درددناک­تر و غمگنانه­تر. دو سه سال پیش بود که یکبار به مرحوم مشکاتیان عرض کردم که استاد چرا مانند بسیاری از دوستانتان از ایران نمی­روید! گفتند من به­رغم اینکه شهروندی چند کشور را دارم، اما من ایرانی هستم. آن­قدر ماند که به تعبیر شاملو چراغش در همین خانه بسوخت.

***

پنج­شنبه گذشته مراسم تشییع پرویز مشکاتیان در تالار رودکی چندان متناسب با شأن و منزلت وی برگزار نشد. البته بنده از نزدیکان مرحوم شنیده بودم که مشکاتیان به هیچ روی قائل به برگزاری این دست مراسم­ و تشریف­ها نبوده است و حتی وصیت کرده بودند که مراسمی برای وی نگیرند!

به هر روی، این مراسم نشان داد که ما نه تنها زنده­پرست که مرده­پرست هم نیستیم. البته با مردم عادی که شاید مناسبت چندانی با مشکاتیان نداشته باشند، سخنی نیست. از قضا آنان مشاعیت­کننده بسیار خوبی بودند. به موقع سکوت و به موقع اعتراض خود را از وضعیت حاکم بر فرهنگ بیان ­کردند.

به ویژه زمانی که معاون هنری وزارت فرهنگ، پشت تریبون قرار گرفت که حرکت مردم کام خودنمایی را بر وی زهر کرد. آخر این­جناب معاون کجای دایره قرار می­گیرند! غیر از این­که به واسطه زدوبند با برخی از اعضای خانه موسیقی، ایشان چنین حقانیتی برای خویش قائل شد! حضرات خانه موسیقی مرقوم می­فرمودند: دیگر اعضای اصحاب کیهان مانند هرندی، حسینی، احمدی و غیره هم دعوت می­کردند، تا کلکسیون تکمیل می­شد! از همه دردناکتر قسمی بود که مجری برنامه برای آرامش مردم به روح مشکاتیان داد. ایشان یعنی مجری برنامه اگر خود دلیل، منطق و حتی حقیقتی بر آرام­نمایی مردم داشتند، چرا خود را سپر بلا قرار نداند که روح مشکاتیان را شاهد گرفتند! ایشان در زمان حیات مشکاتیان چه رابطه­ای با ایشان داشتند که حال بعد از موت مشکاتیان، با روحشان مرتبط شدند! البته نگارنده در بند احضار روح نیستم، اما روح مشکاتیان هیچ­گاه آنقدر راحت نبود که زمان اعتراض مردم. شاید مجری هم از این کام بی­نصیب نبودند! این معاون وزیر به استقبال این شعار مردمی رفتند که ما همه با هم هستیم: من هم مانند شما هستم. خوب اگر چنین ادعای درست بود بجای رجزخوانی در سکوی تالار، به میان مردم می­رفتند، نه با چند فقره خدم و حشم با سلام و صلوات بر آستان ولایت، مجلس سگواری را به مجالس تزویرآلود [] دولتی تشبیه کنند. [...] آقای معاون چرا استعفا ندادید! نکند مانند وزیرتان استعفای شما را قبول نکردند!

با وزیر و وکیل کاری نیست. از زبان حافظ باید از همسخنی با اهل ریا دور باد! اما برگزارکنندگان این برنامه گویا با مشکاتیان خصومت دیرینه داشتند که این چنین به برگزاری برنامه پرداختند! مجری برنامه نگارنده را یاد یکی از شومن­های پیش از انقلاب انداخت که قابلیت برگزاری هر نوع برنامه جشن و عزا و ... را داشت. از نکات شخصیتی ایشان ذوب­زدگی ایشان در آستان ولایت شجر است. در میان بهت­زدگی مردم، ایشان بدون هیچ مقدمه­ای گفتند که سلطان یا خسرو آواز ایران هم در کنسرتی در فرانسه یک دقیقه سکوت اعلام فرمودند. همان موقع بود که ایشان بغضش فوران زد و گریه­ای برای شجر یا مشکاتیان کرد!

یکی از صاحبان عزا که باز هم ارتباط ایشان با مشکاتیان بر کسی معلوم نشد! پیراهن مشکی خویش را مانند همیشه در صحنگان آستان ولایت، بیرون انداخته و تسبیحی هم از روی تزویر بر دستش گرفته بود. دائماً جلوی سکو به علامت گریه خویش را به بالا و پایین می­انداخت. نوازنده دیگری که به واسطه اختلاف با مشکاتیان، مشکاتیان را حاضر به همکاری با نوازنده­ای نازل­تر کرد، خود را هم دانشگاهی و از کودکی دوست مشکاتیان خواند! آن بالا خبرهایی بود. هر کسی در پی اثبات رابطه خویش با مشکاتیان بر آمد. مجلس تزویر و ریا انداخته بودند. خبری از مشکاتیان نبود. دیگری فاضلانه یک پا برروی زمین و با فشار یک پا به سکو داشت که شاید از این سفره وی را هم نصیبی شود!

تنها درویشی بود که سخنانی از جنس حق و حقیقت گفت. بسیار رندانه و البته از روی شجاعت گفت که مشکاتیان نمرده که به قتل رسیده و و قاتل آن یک نفر نیست که شرایطی است که موجب مرگ وی شده است. اتفاقاً شب قبل از این برنامه با برخی از اهالی هنر مانند استاد ملک مسعودی و چند تن از هنرمندان اصفهانی، همین نکته را عرض کردم. استاد درویشی گفتند که بگردید قاتل آن را پیدا کنید. ایشان به نکاتی دست گذاشتند که بنده در همین جا به برخی از آن­ها دست می­گذارم. جناب درویشی گفتند که ما نخستین ارکستر سمفونیک را در 70 سال پیش داتشتیم. اما الان ...

باید گفت جناب درویشی یکی از عوامل این فقدان خود شما بودید. کسی که روزگاری کنار مرتضی حنانه می­آموخت و رپرتوار ارزشمندی را رغم زد، حال بجای نشستن در کنار حنانه در کنار .... می­نشیند. خود درویشی مگر نبود که ما و غرب را نگاشت و ارکستر سموفنیک را محصول فرآیند غربی خواند. شما بودید که دست از آهنگسازی ارکستراسیون شستید و در یک نهاد مشکوک که ضدیتی دیرینه با موسیقی داشت، اولیتهای موسیقی را فراموش کردید و در راستای سیاست­های آنان قدم گذاشتید.

از دولت[] احمدی و معجزه روحانی که انتظاری بیش از این نیست. انقلاب ایران یک انقلابی اگر نگوییم ضد هنر که ضد موسیقی بوده است. اما آیا ما خود چقدر پاسبان و پاسدار این فرهنگ بوده­ایم! ایشان گفتند که چرا باید پس از برگزاری کنسرت سرپرست گروه خود را سرزنش کند که چرا ...! حساب حکومت و دولت را جدا می­کنیم. اما آیا در این چند سال وزارت فرهنگ تنها متصدی برگزاری کنسرت بوده است! مگر خانه موسیقی در سالیان اخیر متصدی برگزاری کنسرتها نبود! این مسئولیت متوجه خانه موسیقی است. آنها هستند که باید پاسخگو باشند. خانه موسیقی تنها خانه چند نفر از اهالی محدود موسیقی به ویژه چند استاد طراز اول موسیقی شده استاد شجریان و ... است. تا جایی که پاسخ حملات رسانه­ها را بجای شجریان، خانه موسیقی می­دهد. برای مادر شجریان مراسم ختم می­گرید و ... خانه موسیقی آیا بین گروه­های ناآشنا و و جوان با گروها صاحب­نام تفاوتی می­گذارد! مگر خانه موسیقی نباید خانه موسیقی ملت باشد! خانه موسیقی پاسخگو باشد که در این چند سال، تمهیدات چند کنسرت را مهیا کرده است!  چقدر گروها پس از برگزاری کنسرت راضی بودند!

همین کنسرت آخر گروه عارف، به سرپرستی مشکاتیان که  خانه موسیقی و کانون عارف (این دو معلوم نیست چه ربطی به هم دارند!) برگزار کرد، یکی از کنسرتهایی بود که کمر استاد مشکاتیان را خم کرد. آقای حسن ناهید و کیوان ساکت شما بگویید که چه حقی از مشکاتیان و گروه عارف تضییع شد! یادتان هست که وقتی مشکاتیان داشت شرح کلاه­برداری عده­ای را توضیح میداد چه بسرش آمد! مانند میتی شده بود که تنها نفس­های مقطع می­کشید. آقای ساکت شما بگویید! آقای ساکت مرحوم مشکاتیان به شما اطمینان داشت، چرا حال پس از فوت دوستتان سکوت کرده­اید! حال باید میدان آنقدر خالی باشد که حال آنان صاحب عذا شوند و شما کناری بنشینید. جلوی دوربین قرار بگیرید و خدمات پیدای مشکاتیان را شرح دهید! اینکه واضح است. یادتان هست دیگر خانه موسیقی بعد از کنسرت عارف با ناظری چه بر سر مشکاتیان آوردند و شما سکوت را شکستید و مقاله­ای در حقانیت مشکاتیان نگاشتید! حال چه!

استاد شجریان پیش از کنسرت آخرین گروه عارف از اصفهان با مشکاتیان صحبت کردند و گفتند آقای مشکاتیان من شما را قسم میدهم که با خانه موسیقی برای برگزاری کنسرت همکاری نکنید. اینها شما را بدبخت خواهند کرد. مشکاتیان با علم به افتادن به این مخمصه، دوباره به برخی از نادوستان صادقانه دست ارادت داد و دیدم چه بر سر و دست مشکاتیان آوردند. حتی مجله شهروند را بازخواست کردند که چرا اعتراض مشکاتیان را به این مسئله درج کرده­اند! آقای علیزاده شما آدم رسانه­ای نبودید به شما چه وعده­ای دادند که در روزنامه جام جم با یکی از سرشاخه­های خانه موسیقی گفتگو کردید و مشکاتیان را به سخره گرفتید! حال در سکوی تشییع لاف صاحب عزایی، هم­خانگی و ... را می­زنید! استاد مشکاتیان درباره این جریان گفت من با حسین دوست صمیمی بوده و هستم، اگر غیر از حسین کس دیگری بود جواب دندان­شکنی به وی می­دادم. دل مشکاتیان از جریان رسانه­ای شما و تواما خانه موسیقی به درد آمد. آقای علیزاده مگر شما از مسائل پشت پرده این کنسرت با خبر بودید! ای دوست چو بر جنازه دوشمن می گذری / خنده مکن که بر تو هم همین ماجرا رود.

البته من خویش را نمی­بخشایم که خود از کسانی بودم که مشکاتیان را در آن شرایط رنجاندم. من از مخالفان سرسخت همکاری وی با خانه موسیقی بودم و نتایج این همکاری را به ایشان انذار داده بودم. مسائل پشت پرده و توئطه­گری پشت کنسرت را بر ایشان فاش کردم. اما ایشان به واسطه آن دست مودتی که داده بودند عقب ننشستند. اما زمانی خود پی به ماجرا بردند که دیر شده بود. کاری با وی کردند که حتی امکان اعتراض را بر وی سلب کردند. آقای ساکت بیش از این ساکت ننشینید و ماجراهای کنسرت اخیر را بگویید.

از این موضوع میگذیم. گفتیم کاری با این حاکمیت [] استبدادزده نداریم. مشکاتیان را بیش از این که سیاستهای ضد هنری دولت به این وضع بکشاند. غرض­وری و مرض­ورزی اهالی موسیق به این وضعیت کشانید. البته حساب آقای درویشی پاک است.

آقای درویشی؛ شما از رابطه مشکاتیان با برخی از خوانندگان باخبر بودید. به عقیده شما یکی از عوامل انزواگزینی مشکاتیان همین سالاریگری خوانندگان نبود. البته عمده خوانندگان معاصر از آب یک سرچشمه سیراب شده و میشوند. آقای محسن کرامتی یادتان هست که وقتی استاد مشکاتیان دگرباره آهنگ الا یا اهی الاساقی را برای بسطامی تنظیم کرده بودند چه پیغامی از استاد شجریان برای بسطامی بردید که ایشان این آهنگ را نخواندند!

یادمان نرفته که یکی از خوانندگان خوش نام، مرحوم بسطامی را به واسطه همکاری با مشکاتیان از کلاس اخراج کردند. بعد گفتند که ایشان فلان مشکل اخلاقی را دارند گویا تنها ملائکه در کلاس این استاد آمدوشد داشتند!

آقای جهاندار پس از نوار صبح مشتاقان قرار بود اثری را با مشکاتیان اجرا کنند، چه کسی دو ماه قبل از کنسرت مانع اجرای این برنامه شد! آقای جهاندار در گفتگویی با روزنامه شرق گفت: برای من رابطه با استادم مهمتر از اجرای این برنامه بود. به ملازمان استاد که رساند این دعا را!

آقای جهاندار شما دست مشکاتیان را در حنا گذاشتید و رابطه خود را به هر چیزی ترجیح دادید. شما می­دانید که مشکاتیان چه ضربه­ای را پس از این ماجرا متحمل کرد! مشکاتیان میگفت من همان زمان هنگام اجرای صبح مشتاقان در استدویو از دست خواننده شاکی بودم، بعد ماجرا هم ادامه داشت. آقای جهاندار خودتان گفتید نظر استاد موجب شد که من هیچ کار نکنم . موفق نباشم. من مثل پسر استادم.

آقای مظفر شفیعی شما سخن بگویید! شما چرا پس از 40 سال خوانندگی هیچ کاری نکردید!

با مشکاتیان کاری کردند که خود مشکاتیان در خلوت خود با آه و حسرت آثار خود را با صدای خویش بخواند.

مشکاتیان انسانی درویش مسلک و دارای استغنای ذاتی بود. برای آثار خویش هیچ ارزش مادی و دنیایی قائل نبود. یکبار در منزل ایشان بودیم که کسی پرسید درآستان جانان ... ! گفت اصلاً من نمیدانم آستان جانان چه بود و چه نواختم! فرد مقابل گفت میشود این اثر را بشنوییم گفت متأسفم که هیچ نسخه­ای از این اثر ندارم. متأسفانه استاد مشکاتیان پس از اختلاف با یکی از خوانندگان حقوق مادی و معنوی بخش عمده آثار خویش را به خواننده واگذار کرد. این قطعنامه ننگین بماند برگ زرینی در میراث خواننده­سالاری و خواننده­سالاران. معلوم نیست که این آثار انتشارنایافته که در زمان حیات ایشان هیچ انتشار نیافت، پس از فوت وی چه سرنوشتی خواهد یافت!

شايد بسياري از هموطنان ايراني پس از شنيدن و يا ديدن پيام تسليت و ابراز همدردي محمدرضا شجريان به مناسبت درگذشت "پرويز مشکاتيان" - هنرمند و نوازنده برجسته سنتور- علاقمند باشند که از روابط آن ها اطلاعاتي به دست آورند.

http://our-music.blogfa.com/post-143.aspx

عکس از وبلاگ عکسخانه

**شور**

آلان کوشان

از اینجا دانلود کنید

پرویز مشکاتیان

به آستان جانان پیوست

 روحش شاد.....

مهدی حقیقی